Termocentrali “Kosova C” dhe raporti i Vlerësimit Strategjik Mjedisor dhe Social (VSMS)

 
Prishtinë E hënë, 15 Shtator 2008 17:42

Termocentrali “Kosova C” dhe raporti i Vlerësimit Strategjik Mjedisor dhe Social (VSMS)

Kosova në tërësi nga aspekti strategjik duhet të përcaktohet për zhvillim ekologjik, por jo për zhvillim ekologjik të kushtëzuar dhe ekstrem, i cili do të ngadalësojë zhvillimin ekonomik dhe social të vendit apo qyteteve tona, por për një zhvillim ekologjik si komponent integruese të zhvillimit të qëndrueshëm, i cili është i pranuar nga e tërë bota e civilizuar.

Linjitin duhet shfrytëzuar ashtu si preferohet në projekt pasi kemi rezervat të mëdha të tij, kjo është pasuri e madhe e Kosovës. Teknologjitë e reja në shekullin e ri mundësojnë shfrytëzimin e thëngjillit edhe në shumë fusha tjera pa e ndotur ambientin tonë. Ndërtimi, pa marr parasysh koston e shpenzimeve, kapacitetet e reja energjetike duhet vendosur në një zonë ku do të ketë implikime minimale në mjedis, në jetën e njerëzve dhe pasurinë e tyre, e për këtë ekzistojnë mundësitë teknike, si dhe ato natyrore pasi baseni i linjitit në Kosovë dhe shtrirja e tij e hulumtuar deri më sot e mundëson këtë  për eksploatim të qëndrueshëm të linjitit. Këtë e kemi obligim së pari ndaj vetvetes e pastaj ndaj gjeneratave të ardhshme.

Shumë herë e kam theksuar se Planifikimi Hapësinor dhe urban duhen me qenë REALISTË “aq sa e kemi jorganin duhet zgjatur këmbët”, e jo teorik si pretendon dikush duke e idealizuar raportin e draftit final të VSMS-së, të punuar nga një kompani me renome ndërkombëtare nga Milano e Italisë. Aspak nuk dyshoj në profesionalizmin e tyre pasi kanë bërë atë çka iu është kërkuar. Problemi është edhe te ne, se si kemi vepruar deri sot nga vitet 60-ta të shekullit të kaluar kur ka filluar të shfrytëzohet thëngjilli i Kosovës për prodhimin e energjisë elektrike.

Trajtimi hapësinor dhe urban i problemit është esencial në këtë rast, pasi kryeqyteti i Kosovës është shumë afër këtyre resurseve natyrore, nuk është vetëm çështje mjedisore e MMPH-së ashtu si është duke u trajtuar deri me tani. Së pari, të fillohet të bëhen intervenimet hapësinore të gjendjes ekzistuese në zonën e interesit, e pastaj të merren veprimet tjera në hapësirën me interes të madh shtetëror, e besa edhe regjional.

Lokacionin konkret e kërkoi ministrja e MEM-it në rezyme të diskutimit publik në Kastriot më 11.09.2008. Kjo ishte e pamundur pa hulumtime dhe analiza të mirëfillta hapësinore. Sikur të ishin punuar PZhK (neni 13 i Ligji i Planifikimit Hapësinor) të komunave që përfshihen në projekt si Kastrioti, Fushë Kosova,Vushtrria dhe Prishtina si dhe Plani hapësinor për zona të veçanta (nenit 12 të LPH), atëherë shumë dilema lidhur me këtë problematikë do të ishin zgjedhur si është ajo më kryesorja lokacioni, e jo të parashihet punimi i tyre pas VSNM ashtu si propozohet në projektin PATEL. Nuk po insistoj vetëm në anën formale-procedurale të procesit, por nëse do të veprohet ashtu si e kërkojnë ligjet, rregullat dhe standardet ndërkombëtare, atëherë edhe të metat e projektit jetik për Kosovën dhe ekonomin e saj do të ishin minimale.

Është denigrues një konstatim në raport të VSMS se “Paralelisht me aktivitetet e përshkruara më sipër, konsulenti ka ofruar asistencë për Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor (MMPH) në përgatitjen e Planit Zhvillimor të fushës së re të mihjes (PZhFMR), në bazë të punës së kryer për VSMS.” Se sa do të ishte ajo “asistencë” e mirëseardhur nga ana e konsulentit, tregon edhe emërtimi i gabuar (Plani hapësinor për zona të veçanta (nenit 12 të LPH)).

Minierat, termocentralet dhe deponitë e mbeturinave teknologjike janë me lokacion në komunën e Kastriotit (Obiliqit), rreth 3km larg kufijve të qytetit të Prishtinës, afër Fushë Kosovës dhe Vushtrrisë. A thua, ka termocentrale të ndërtuara në botë afër vendbanimeve të mëdha si është duke u tentuar në Kosovë? Raporti i VSMS-së rekomandon ndërtimin në lokacionin e “Kosova A”. A thua, duhet edhe dhjetëra vjet të tjera “të helmohemi” nga këta ndotës nëse zgjedhim lokacionin e termocentralit të ri në lokacionet ekzistuese të objekteve energjetike, pa marr parasysh në “mbulesën” me direktivat evropiane, të cilat në Kosovë nuk do të funksionojnë gjatë eksploatimit të termocentraleve të reja, ashtu si ka ngjarë në kohën e monizmit, edhe deri në ditët e sotme pa marr parasysh mjetet e mëdha materiale që janë shpenzuar pas vitit 1999.

Përfundimet bazohen në të dhënat në dispozicion e jo në të dhënat që ishte dashur të mblidhen, përpunohen dhe analizohen nga porositësi i elaboratit (VSNM). Konstatimi se “Është me rëndësi të theksohet se për shkak të shumë rrethanave, të dhënat ishin joadekuate apo nuk ishin në dispozicion për shumë tregues të përzgjedhur. Prandaj, përfundimet bazohen në të dhënat në dispozicion dhe në vëzhgimet në terren” nuk duhej të ekzistonin për një raport të mirëfilltë të VSMS-së.

Fjala “duhet”, e përdorur në këtë elaborat (VSNM), ndoshta e ka vendin, por duke e njohur realitetin kosovar dhe veprimet e jona shumëvjeçare jam skeptik i madh në funksionalizimin e atyre detyrimeve. Atë njëherë e përgjithmonë duhet me e bërë veprim obligues për të gjitha veprimet tona për të mos mbetur vetëm frazë e thatë ashtu si ka ngjarë në dekadat e fundit.

Nëse gjeneratat e kaluara kanë bërë “gabime” gjatë viteve `60-ta në zgjedhjen e lokacionit ato nuk duhemi t’i përsërisim në shekullin 21. Zgjerimi i kryeqytetit Prishtinës dhe numri i banorëve në të, si dhe në zonën e atakuar ka pësuar ndryshime drastike posaçërisht pas luftës së vitit 1999 si rezultat i lëvizjeve të pakontrolluara demografike, të cilat duhet marrë në konsideratë. Për këtë na obligon edhe karta e Lajpcigut e vitit 2007 ku qartë theksohet se qytetet tona duhet mbrojtur.

Pasi Prishtina do të ketë tretmanin e posaçëm si kryeqytet i Kosovës, i trajtuar edhe me ligj, atëherë edhe lokacioni i kapaciteteve të reja duhet trajtuar ndryshe pasi propozimet e VSMS-së janë çuditërisht në lokacionet e TC “A” ose “B”, termocentralet ekzistuese të cilat janë shumë afër kryeqytetit dhe janë ndotës të mëdhenj të mjedisit. Të gjithë ne të cilët jetojmë në Prishtinë këtë po e përjetojmë si një realitet të hidhur, të pa fuqishëm për të vepruar. Të mjerët ne që merremi me supozime të skenarëve të mundshme për lokacionin, apo në ca rezultat të parafisibilitetit.

Kosova ka fuqi financiare të ndërtojë një rrugë të re të qasjes prej 5-6 km, si dhe një urë të re apo zgjatjen për 3 km të kanalit Ibër-Lepenc. Rrjetin elektrik deri te stacioni shpërndarës 400 kV, ndoshta edhe më larg varësisht nga lokacioni përfundimtar, e jo të propozohen “përjashtime” si veprohet në rastin konkret në raportin e VSMS-së. Ky do të ishte investim shumë i vogël në krahasim me përfitimet për të gjithë ne që jetojmë dhe veprojmë në këto hapësira.  

Lokacioni i propozuar nga VSMS-ja do të jetë vetëm vazhdimësi e asaj çka ka ngjarë me vendbanimet afër termocentraleve ekzistuese. Janë 20 qyteza dhe fshatra, afro 32000 banorë jetojnë në zonën e rrezikshmërisë së lartë. Zhvendosja e banorëve nga zonat e rrezikuara është e domosdoshme e mos të na ngjajë si me rastin e Hades, ashtu rekomandohet edhe në raportin e VSNM-së, por atë duhet zbatuar përpikërish. Kryeqyteti i Kosovës abstragohet tërësisht thuajse nuk jemi dëshmitar okular se si jetohet në Prishtinë në dekadat e fundit. Në aspektin afatgjatë (pas 40 vjetëve) premtohet liqe rekreativ i rrethuar me një brez të gjelbëruar për banorët e Prishtinës pasi lokacioni do të jetë afër këtij qyteti, çka shumë qartë tregohen tendencat e çuditshme me afërsinë e kryeqytetit.

Ligji mbi Planifikimin Hapësinor (LPH) - neni 28, shumë qartë i përcakton obligimet e nivelit komunal, kështu që vërejtjet e cekura në raportin e VSMS-së (krahasimi mes standardeve në Kosovë dhe atyre ndërkombëtare) nuk qëndrojnë, nëse jemi të obliguar të respektojmë proceset e decentralizimit si tërë bota e civilizuar në shekullin e ri.

Askush nuk ka të drejtë të marrë fatin e një populli në duart e veta pa arsye të mëdha, të cilat duhet shpjeguar në nivel të ekspertëve e pastaj më gjerë duke respektuar principet ndërkombëtare të qëndrueshmërisë hapësinore dhe urbane. “Rreziku nga humbja e investimeve” është margaritari aktual i cili bazohet nga vonesa në marrjen e vendimeve të shpejta pasi “vendet e rajonit po nguten t'i rrëmbejnë investitorët e huaj”. Kjo është e tepërt për t’u komentuar!

Ana financiare e projektit është shumë e ndjeshme, nuk më takon mua të merrem vetëm me këtë, por nuk duhet harruar se Kosova është shtet i pavarur, i pranuar zyrtarisht nga ata të cilët vendosin sot në erën e globalizmit.

Nëse “përmirësimi i cilësisë së jetës së njerëzve” është synimi kryesor i Strategjisë së Mjedisit i Bankës Botërore, e aprovuar në vitin 2007, si mund të shpresojmë se këtu do të ketë “përmirësime” duke u nisur nga përvoja e hidhet gati gjysmë shekullore, posaçërisht në sektorin e energjetikës në Kosovë.

(Autori është arkitekt i pavarur dhe ish-zyrtar i lartë në MMPH në Departamentin e Planifikimit Hapësinor)

 
 
 
 
comments powered by Disqus
 
 
 
 
 

Ju rekomandojmë